21
Sun, Jul
28 Artikel Baru

Politik bangkangan Islam dalam pemikiran Abu Yu'la Al-Farra'

Pimpinan
Typography

PERGOLAKAN politik yang berlaku dalam Daulah Abasiyyah ekoran kelemahan khalifah dan penguasaan orang-orang Turki, Bani Buwaih dan Saljuk ke atas khalifah telah mempengaruhi aliran berfikir sebahagian ahli falsafah politik Islam. Sejak zaman al-Farabi lagi isu-isu kepemimpinan telah diperkatakan sebagai sebahagian daripada persoalan dalam pemikiran politik Islam. Menyusuli al-Farabi ialah al-Mawardi, Ibnu Sina, al-Baqilani, Ibnu Hazm, Ibnu Taimiyah dan lain-lain yang mengenengahkan teori-teori kepemimpinan dalam Islam sebagai reaksi terhadap pergolakan semasa. Fokus utama mereka adalah tentang ciri-ciri kelayakan seorang imam atau khalifah, sehingga berbangkit pula isu imam dipecat dan terpecat kerana syarat-syarat tersebut.

Fadli2Salah seorang tokoh penting dalam perbahasan ini ialah Qadhi Abu Yu'la al-Farra' yang bukan sahaja membahaskan teori negara dan kepemimpinan, tetapi turut mengemukakan gagasannya tentang peranan masyarakat sivil dan politik bangkangan dalam mengimbangi penguasa yang lemah. Penguasa yang lemah kerana kehilangan syarat kelayakan boleh membawa kepada pemberontakan, tetapi Abu Yu'la lebih cenderung kepada pendekatan masyarakat sivil untuk mengawal kelemahan penguasa. Asas gagasannya mempunyai keserupaan dengan pemikiran al-Mawardi yang beraliran Syafieyyah, tetapi beliau mengambil pendekatan Mazhab Hambali. Namun beliau tidaklah sekeras Ibnu Taimiyah, ulamak aliran Hambali yang muncul kemudiannya dalam memperkatakan soal politik bangkangan dalam pemikiran Islam.

Qadhi Abu Yu'la al-Farra' sebagai pemikir Islam

Qadhi Abu Yu'la al-Farra' adalah Muhammad bin al-Hussein bin Muhammad bin Khalaf bin Ahmad bin al-Farra'. Beliau dilahirkan di Baghdad pada 380H / 990M. Ayahnya, Abu Abdullah al-Huseein adalah seorang muhaddis dan ahli fiqh Hambali. Setelah mendapat pendidikan asas dengan keluarganya, beliau berguru dengan beberapa ulamak besar di Baghdad, Damsyik, Hallap dan Mekah. Antara guru utamanya ialah Abu Hassan as-Sukkari (hadis), Ibnu Mufrihah al-Muqri (ulum al-Quran) dan Abu Abdullah al-Hassan Ibnu Hamid (fiqh Hambali), selain Abdul Rahman Ibn Abi Nasr dan Abu Nasr Abdullah Ibn Sa'id as-Sajazi al-Hafiz. Beliau juga sempat berguru dengan Imam Abu Abdullah al-Hakim an-Naisaburi, penulis kitab al-Mustadrak yang terkenal itu.

Beliau muncul sebagai seorang alim pada usia yang masih muda dan menjadi pakar dalam bidang hadis dan fiqh Hambali. Ketika berusia 40 tahun pada 1031M, beliau dilantik sebagai notaris ( shahid) oleh Qadhi Baghdad, kemudian menjadi Qadhi di Harim, sebelum menjadi Qadhi di Harran dan Hulwan selepas itu. Beliau yang rapat dengan sultan-sultan Bani Buwaih telah menghasilkan karya-karya dalam bidang tafsir, fiqh, teologi dan perbandingan agama. Karya-karya beliau direkodkan oleh anaknya, Abu Hussein Muhammad bin Abu Yu'la (m. 1133M) di dalam tulisannya, Tabaqat al-Hanabilah.

Antara hasil karya beliau ialah Mukhtasar al-Khiraqi, Kitab al-Mu'tamad fi Usuluddin, Rudud, Kitab al-Iman, Kitab Ibtal at-Ta'wilat li Ahkam as-Sifat, Shurut Ahl az-Zimmah dan Kitab al-Ahkam as-Sultaniyah. Kitab al-Ahkam as-Sulthaniyah yang membahaskan teori kenegaraan, kitab Shurut Ahli az-Zimmah tentang kedudukan orang bukan Islam di negara Islam dan Rudud iaitu kitab teologi yang membahaskan pemikiran Qaramitah, Batiniyah, Mujassimah dan as-Sya'irah adalah antara karya beliau tentang politik, kenegaraan dan isu-isu politik kenegaraan semasa.

Al-Ahkam as-Sultaniyah: Abu Yu'la dan al-Mawardi

Begitu ramai pengkaji yang meneliti dua tokoh sezaman, Abu Yu'la dan al-Mawardi dalam memberikan gagasan-gagasan pemikiran politik Islam masing-masing. Kedua-dua tokoh ini tinggal di Iraq pada zaman al-Qadir dan al-Qaim bi Amrillah, tetapi Abu Yu'la menjad qadhi di Harran, sedangkan al-Mawardi adalah Aqdal Qadhi (Qadhi Agung) di Baghdad. Kedua-dua mereka menulis kitab politik yang sama tajuk, al-Ahkam al-Sultaniyah dan sama pula isi kandungannya, sehingga ramai pengkaji menyangka bahawa Abu Yu'la telah menyadur karya al-Mawardi. Tinggal lagi, perbezaan mereka ialah al-Mawardi adalah seorang Syafieyyah, sedangkan Abu Yu'la adalah Hanabilah.

Sebetulnya, kedua-dua karya ini, iaitu al-Ahkam as-Sultaniyah wa Wilayat ad-Diiniyah karya al-Mawardi dan Kitab al-Ahkam as-Sultaniyah karya Abu Yu'la adalah kitab asli yang ditulis dalam suasana yang sama, tetapi pada mazhab yang berbeza. Yang pasti, kedua-dua mereka telah menjadikan kitab Abu Ubaid al-Qassim, al-Amwal sebagai referensi utama mereka. Pada kebanyakan persamaan pandangan mereka, kedua-duanya mencatatkan rujukan kepada Abu Ubaid al-Qassim. Apa yang menarik, kedua-dua pemikir ini menyusun karya mereka dalam bentuk dan struktur isi kandungan yang hampir sama, sehingga ia disangka sebagai saduran. Jika kita ingin mengesahkan keaslian kedua-dua karya ini, perbezaan boleh dilihat seperti berikut:

1) al-Mawardi menggunakan pendekatan muqaranah (perbandingan) dan tarjih (memilih pendapat yang lebih kuat berdasarkan dalil) berasaskan pendapat syafieyah, dibandingkan dengan pendapat Hanafiyah dan Malikiyah. Sedangkan Abu Yu'la hanya berpegang dengan pendapat Hanabilah sahaja; dan

2) al-Mawardi lebih banyak menggunakan dalil berdasarkan al-Quran, hadis dan atsar, selain syair-syair dalam menjelaskan makna dan pemahaman, sedang Abu Yu'la tidak langsung menyebut tentang syair.

Kerangka politik Islam dalam Kitab al-Ahkam as-Sultaniyah

Pada asasnya, keseluruhan kerangka Kitab al-Ahkam as-Sultaniyah Abu Yu'la tidak banyak berbeza dengan al-Ahkam as-Sultaniyah wa al-Wilayat ad-Diiniyah al-Mawardi, sama ada segi struktur ataupun isinya. Kitab Abu Yu'la yang berasaskan Mazhab Hambali ini sebenarnya menjelaskan tentang asas perlembagaan dan undang-undang awam bagi negara Islam, selain menghuraikan tentang doktrin kepemimpinan atau al-imamah, khususnya tentang tugas dan peranan imam, para menteri (wazir), hakim dan qadhi, amir (gabenor) dan para pembantu khalifah yang lain. Kitab ini turut menghuraikan secara sistematik tentang bentuk-bentuk hubungan yang wujud di antara pelbagai organ kerajaan dan institusi awam.

Abu Yu'la turut menggariskan langkah-langkah yang perlu diambil oleh kerajaan untuk memastikan para pegawai dan institusi kerajaan melaksanakan kewajipan mereka untuk memenuhi keperluan rakyat sebagai mana yang diperintahkan oleh Allah. Ia bertujuan untuk memelihara kedaulatan negara secara sah pada semua keadaan, sama ada perang atau damai. Abu Yu'la mendukung sistem khalifah yang terpusat dan kuat dengan dicirikan oleh pengagihan kuasa kepada para amir di wilayah-wilayah Islam, dan juga kepada panglima-panglima yang dihantar oleh khalifah dalam pembukaan wilayah baru dan juga menghadapi musuh negara. Dasar desentralisasi kuasa kepada para amir dan panglima tidaklah menghilangkan kedudukan khalifah sebagai imam yang kuat di peringkat pusat.

Dalam soal pemilihan dan perlantikan pemimpin atau imam, Abu Yu'la tidak banyak berbeza dengan al-Mawardi dari segi syarat kelayakan untuk dipilih sebagai khalifah, di mana pada prinsipnya khalifah mestilah berupaya untuk memberikan manfaat kepada seluruh umat Islam tanpa mengira masa dan tempat. Beliau turut menyentuh tentang kedudukan ahl al-ikhtiyar, iaitu badan pemilih khalifah yang mesti mengambil berat tentang dua syarat seorang calon khalifah iaitu pencapaian keupayaan intelektual dan kesucian karakternya. Kegagalan memilih calon terbaik dan berkelayakan akan mendorong kepada berlakunya kezaliman, yang akhirnya menimbulkan ketidakpuasan hati rakyat.

Teori Masyarakat sivil dan politik bangkangan Abu Yu'la

Dalam memperkatakan soal hubungan antara pemimpin dan rakyat ini, Abu Yu'la mewajibkan seorang pemimpin itu berlaku adil dan menunaikan seluruh hak rakyat, bahkan beliau lebih keras daripada al-Mawardi yang membolehkan pemimpin zalim dan fasik dipecat. Bagi Abu Yu'la, pemimpin yang zalim dan fasik, bukan sahaja perlu dipecat, tetapi mesti memecat diri sendiri (meletak jawatan) di atas kelemahannya. Rakyat pula, perlu bersikap kritis terhadap pemerintah yang berkuasa supaya penguasa tidak menyeleweng daripada tanggungjawabnya. Rakyat digalakkan untuk mengukuhkan kekuatan dan gerakan masyarakat sivil sehingga dapat menurunkan penguasa yang hilang syarat kelayakan sebagai pemimpin. Gerakan seperti ini tidak wajib dilakukan seluruh umat, tetapi memadai sebahagian umat melakukannya sebagai fardhu.

Gerakan masyarakat sivil sebagai satu bentuk politik bangkangan, menurut Abu Yu'la adalah suatu perkara yang tidak terpisah daripada sistem politik Islam. Gerakan bangkangan atau masyarakat sivil ini adalah untuk menjalankan tugas penasihat dan amar makruf nahi mungkar secara partisipatif kepada kerajaan, sekali gus menjadi kawalan kepada pihak berkuasa. Hal ini disepakati juga oleh al-Mawardi, at-Taftazani, al-Ghazali dan Ibnu Taimiyah. Tetapi Abu Yu'la berbeza pendapat dengan Ibnu Taimiyah bahawa gerakan berbentuk revolusioner atau pemberontakan terhadap kerajaan adalah tidak dibenarkan. Rakyat wajib taat dan mendukung pemerintah yang taat kepada Allah, melaksanakan hak-hak rakyat, adil dan amanah, untuk kestabilan negara. Ada pun politik bangkangan atau masyarakat sivil adalah bertujuan untuk menjaga konsistensi pemerintah dalam melaksanakan amanah dan kewajipan mereka.

Abu Yu'la yang mengambil pendekatan Imam Ahmad ibn Hanbal yang tidak memberontak terhadap al-Makmum dan al-Muktasim dalam isu kedudukan al-Quran sama ada makhluk atau qadim, maka beliau berpendapat, dibolehkan untuk membangkang kerajaan, tetapi tidak boleh memberontak. Pemberontakan adalah tidak dibenarkan sama sekali, baik yang sifatnya hanya membangunkan suatu aliran mazhab baru atau memberontak terhadap pemerintah. Bahkan, pemberontak boleh dihukum oleh pemerintah mengikut undang-undang semasa. Di sinilah perbezaan Abu Yu'la dan Ibnu Taimiyah walaupun kedua-duanya adalah pengikut Imam Ahmad. Bagi Ibnu Taimiyah, dibolehkan memberontak terhadap kerajaan apabila jelas pemerintah telah menyeleweng daripada Islam.

MOHD FADLI GHANI
Islamic Institute of Independent Research on Democracy (IIIRD) – HARAKAHDAILY 12/6/2019